Tự đóng thùng ong dú: bảy bước và bốn chỗ hay làm hỏng

Đóng một cái hộp gỗ sáu mặt thì ai có cưa và búa cũng làm được. Nhưng cái thùng ong không được đo bằng chuyện nó có thành hình hay không, mà bằng chuyện nó có khít hay không. Và khít thì khó hơn người ta tưởng rất nhiều.

Lý do: mọi khe hở đều là việc cho đàn ong. Ong dú sẽ trám tất cả bằng keo — nhưng keo là nhựa cây phải đi kiếm về, và trám là công phải bỏ ra. Một cái thùng nhiều khe bắt đàn dành phần lớn sức vào việc vá nhà thay vì đẻ và tích mật. Người nuôi nhìn vào thấy đàn vẫn ra vào bình thường, không nghĩ là có vấn đề, chỉ thấy mãi không lên quân.

Cần gì

Ít hơn danh sách trên mạng. Gỗ thịt khô dày khoảng hai phân rưỡi tới ba phân, đủ cho sáu mặt. Cưa, bào, thước, ke vuông, khoan với mũi khoan tròn cỡ lỗ cửa tổ, giấy nhám, và vài cái kẹp. Đinh hoặc vít gỗ.

Thứ đáng đầu tư nhất là cái ke vuông và mấy cái kẹp. Ghép vuông và giữ chặt lúc keo chưa khô là toàn bộ khác biệt giữa thùng khít và thùng hở.

Nếu dùng keo dán gỗ thì chọn loại không mùi nồng, và dù loại nào cũng phải để thùng bay hết mùi trước khi chuyển đàn vào.

Bảy bước

Một — chốt kích thước trước khi cưa. Với người nuôi một hai đàn để chơi thì một khoang, lòng thùng quanh bốn lít là vừa. Tính theo lòng trong, không tính theo kích thước ngoài — đây là chỗ nhầm phổ biến, vì vách dày ba phân thì mỗi chiều đã mất sáu phân.

Hai — cưa và bào phẳng các mặt ghép. Mặt nào sẽ áp vào mặt nào thì phải phẳng thật. Ghép hai mặt gồ ghề thì dù kẹp chặt cỡ nào cũng còn khe.

Ba — ghép bốn mặt bên, kẹp lại, kiểm vuông. Đo hai đường chéo, bằng nhau là vuông. Lệch thì nới ra chỉnh ngay, đừng để khô rồi tính sau.

Bốn — lắp đáy. Đáy nên liền một tấm, đừng ghép hai ba mảnh nếu tránh được — mỗi mối ghép ở đáy là một đường khe nằm đúng chỗ mảnh vụn và hơi ẩm dồn xuống.

Năm — khoan lỗ cửa tổ. Đặt lệch về một bên và cao hơn đáy một chút, không đặt chính giữa sát đáy. Cỡ lỗ thì đừng nghĩ nhiều: khoan bằng cỡ lỗ của thùng đàn đang ở. Đàn sẽ tự nới hoặc tự bóp lại bằng keo trong vài ngày.

Sáu — làm nắp. Nắp rời, đậy khít, và đây là bộ phận quan trọng nhất của cả cái thùng. Xem mục dưới.

Bảy — để bay mùi. Đặt thùng nơi thoáng vài ngày tới một tuần. Gỗ mới xẻ còn mùi nhựa, keo dán còn mùi, và ong dú rất nhạy với mùi lạ trong thùng. Bước này không tốn gì ngoài sự kiên nhẫn, và bỏ qua nó là lý do nhiều thùng đóng đẹp mà đàn không chịu ở.

Bốn chỗ hay làm hỏng

Nắp không khít. Đây là lỗi số một. Nắp là mặt duy nhất phải mở ra đóng vào, nên không dán chết được, và mọi thùng đều hở ở đây nhiều nhất. Cách xử lý là làm gờ: nắp có gờ thụt xuống lọt vào lòng thùng, hoặc thân thùng có gờ nhô lên ôm lấy nắp. Chỉ đặt một tấm phẳng lên miệng thùng thì dù bào phẳng cỡ nào, gỗ cong theo mùa là hở.

Tính nhầm lòng trong. Đã nói ở bước một nhưng nhắc lại vì nó hay xảy ra: cưa theo kích thước ngoài rồi ghép xong mới thấy lòng thùng bé hơn dự tính nhiều.

Bào nhẵn bóng mặt trong. Nghe như làm kỹ, thực ra là làm hại. Mặt trong hơi ráp thì keo của đàn bám tốt hơn. Bào nhẵn như mặt bàn thì các mối gắn yếu, và mở thùng một cái là vỡ nhiều hơn.

Ghép thêm tầng khi chưa cần. Thùng hai tầng nghe hiện đại và nhiều người mới muốn làm ngay. Nhưng mỗi tầng thêm là một mặt ghép thêm, tức một đường khe phải làm cho khít. Thùng hai tầng ghép ẩu tệ hơn thùng một khoang đóng cẩn thận. Làm một khoang trước, vài mùa sau hẵng tính.

Kiểm thùng trước khi cho ong vào

Có một phép thử rất đơn giản mà ít người làm: mang thùng ra chỗ tối, đậy nắp, rọi đèn pin từ ngoài vào và nhìn từ bên trong — hoặc ngược lại, để đèn trong thùng rồi nhìn từ ngoài trong phòng tối.

Chỗ nào lọt sáng là chỗ đó có khe. Đàn ong sẽ tìm ra tất cả những chỗ đó trong tuần đầu; phát hiện trước và vá bằng gỗ thì rẻ hơn để đàn vá bằng công của nó.

Kiểm thêm: đặt nắp lên rồi thử xoay nhẹ — nắp xê dịch dễ quá là gờ chưa đủ. Nhấc thùng lên lắc — nghe lạch cạch là có mối ghép lỏng.

Tự đóng hay mua sẵn

Tự đóng rẻ hơn nhiều, chủ động sửa được, và làm quen tay thì cái thứ ba trở đi khá nhanh. Nhưng nó chỉ đáng nếu nhà sẵn dụng cụ và người làm có chút tay nghề mộc — vì như đã nói, thùng ong đòi khít, mà khít là phần khó.

Không có sẵn dụng cụ thì mua một cái để nuôi trước, vừa có đàn vừa có mẫu trong tay để sau này đóng theo. Đó là cách nhiều người đi, và hợp lý hơn là mua cả bộ máy móc về đóng một cái hộp.