Ống tre, khúc gỗ khoét và hộp gỗ: ba kiểu nhà cho cùng một đàn ong

Hộp gỗ ghép sáu mặt là kiểu thùng phổ biến nhất bây giờ, nhưng nó không phải kiểu đầu tiên. Trước đó người ta nuôi ong dú trong ống tre và khúc gỗ khoét — và hai kiểu cũ đó vẫn còn dùng, vì mỗi kiểu giải quyết một việc khác nhau.

Điểm chung của cả ba: chúng đều là cách con người dựng lại cái hốc kín mà đàn ong dú vốn sống trong tự nhiên. Khác nhau ở chỗ dựng lại gần hay xa bản gốc, và đổi lại được gì.

Ống tre: gần bản gốc nhất, khó can thiệp nhất

Một đoạn tre già, giữ nguyên hai mắt hai đầu hoặc bịt lại, khoan một lỗ nhỏ làm cửa tổ. Đơn giản tới mức không có gì để làm sai.

Ưu điểm thật: tre là vật liệu tự nhiên, thở được, cách nhiệt tốt nhờ vách dày và có khoang rỗng. Đàn ở rất ổn. Rẻ, sẵn ở nhiều vùng, và nhìn đẹp một cách tự nhiên.

Nhược điểm: không mở ra kiểm tra được. Không biết đàn đang thế nào cho tới khi có dấu hiệu bất thường ở cửa tổ. Lấy mật thì phải cưa hoặc chẻ — tức là phá tổ. Và tre mục nhanh hơn gỗ thịt, vài mùa là phải tính chuyện thay.

Hợp với: nuôi chơi, nuôi để ngắm, hoặc để dụ đàn hoang. Không hợp nếu định lấy mật đều hay theo dõi đàn.

Khúc gỗ khoét: gần tự nhiên nhất

Một khúc gỗ đặc, khoét rỗng ruột, nắp đậy hai đầu hoặc một đầu. Đây là bản sao gần nhất của cái hốc cây thật.

Ưu điểm thật: vách rất dày nên nhiệt bên trong ổn định hơn mọi kiểu khác — đây là điểm mạnh lớn nhất và cũng là thứ hộp gỗ ghép khó đạt được. Đàn ở khúc gỗ khoét thường ít bị ảnh hưởng bởi nắng mưa thất thường.

Nhược điểm: nặng, khó làm, khó kiếm khúc gỗ phù hợp, và cũng khó mở ra xem như ống tre. Không đồng bộ được kích thước nếu nuôi nhiều.

Hợp với: người có sẵn gỗ và muốn một đàn ổn định lâu dài mà ít can thiệp. Và với người muốn một cái tổ nhìn như trong tự nhiên.

Hộp gỗ ghép: xa bản gốc nhất, nhưng mở ra được

Sáu tấm gỗ ghép thành hộp, nắp rời. Toàn bộ nhược điểm của nó đến từ chính chỗ nó là hộp ghép: có mối ghép thì có khe, và khe là việc cho đàn ong.

Nhưng nó đổi lại một thứ mà hai kiểu kia không có: mở ra được. Xem vùng ấu trùng để biết đàn có đang đẻ không, lấy mật mà không phá tổ, chia đàn khi nó chia, đặt khay thu keo. Toàn bộ phần kỹ thuật của nghề nuôi ong dú hiện nay dựa trên khả năng mở ra đó.

Thêm nữa nó đồng bộ được. Nuôi từ năm thùng trở lên thì nắp lắp lẫn được, tầng đổi qua lại được, thùng dự trữ dùng cho đàn nào cũng vừa — thứ tiết kiệm nhiều thời gian nhất khi số thùng tăng.

Dùng kiểu cũ để dụ đàn hoang

Đây là chỗ ống tre còn giá trị rõ nhất, và nhiều người nuôi vẫn làm.

Đặt vài ống tre hoặc khúc gỗ khoét ở chỗ khuất trong vườn, gần cây có nhựa, để nguyên nhiều tháng. Đàn ong dú hoang đi tìm chỗ làm tổ gặp cái hốc vừa ý thì vào ở. Cách này không chắc ăn, nhưng không tốn gì ngoài mấy đoạn tre.

Giữ lại chút sáp cũ hoặc keo cũ bên trong thì tỉ lệ cao hơn — mùi đó báo cho đàn rằng đây là chỗ từng có ong ở.

Chuyển từ kiểu cũ sang hộp gỗ

Đàn đang ở ống tre mà muốn chuyển sang hộp gỗ để tiện chăm thì làm được, nhưng đây là việc nặng và phải biết trước rủi ro.

Cấu trúc tổ gắn vào vách tre bằng keo. Chẻ ống ra thì vỡ bọng mật và vỡ vùng ấu trùng. Đàn mất nhiều tuần dựng lại, và có ca bỏ đi.

Cách nhẹ hơn: chờ đàn chia. Đặt một hộp gỗ trống gần đó, và khi đàn tách thì đưa tổ mới vào hộp. Đàn cũ cứ để ở ống tre của nó. Sau vài mùa thì có cả hai mà không phải phá gì.

Nếu buộc phải chuyển thì làm vào đầu mùa hoa khi đàn đang sung, làm nhanh, và giữ lại càng nhiều khối tổ nguyên vẹn càng tốt — đặt cả mảng vào thùng mới thay vì gỡ rời từng phần.