Gỗ nào đóng thùng ong dú được, gỗ nào đừng đụng vào

Tổ ong dú trong tự nhiên nằm trong hốc cây. Cả đàn sống cả đời áp sát vào gỗ, thở không khí trong khoang gỗ đó, và trám mọi khe hở bằng keo dính vào chính thớ gỗ. Nên câu hỏi "gỗ nào cũng được chứ gì" có câu trả lời rất rõ: không.

Nhưng phần lớn hướng dẫn chỉ liệt kê tên gỗ nên dùng mà không nói vì sao, nên người đọc không suy ra được khi gặp loại gỗ khác. Bài này đi theo hướng ngược lại: nêu bốn thứ làm hỏng, rồi từ đó tự biết loại gỗ trong tay có dùng được hay không.

Thứ nhất: mùi

Đây là yếu tố mạnh nhất và cũng dễ kiểm nhất — cầm miếng gỗ lên ngửi là biết.

Ong dú định vị và nhận nhà bằng mùi. Một khoang gỗ nồng mùi lạ thì với nó không phải cái hốc an toàn, mà là chỗ có gì đó đang xảy ra. Đàn chuyển vào thùng nặng mùi thường xử lý theo một trong hai cách: trám dày lên để cách ly mùi, tốn rất nhiều quân và keo; hoặc đơn giản là bỏ đi, không báo trước.

Nhóm gỗ có tinh dầu mạnh vì vậy nên tránh: bạch đàn còn tươi, long não, xoan. Riêng xoan còn một lý do nữa ở mục sau.

Gỗ thông thì mùi nhựa nặng lúc mới xẻ nhưng bay dần — dùng được nếu để thoáng đủ lâu cho hết mùi. Cùng nguyên tắc đó áp cho mọi loại gỗ mới xẻ: để nơi thoáng vài ngày tới một tuần trước khi chuyển đàn vào, đừng đóng xong là bỏ ong vào ngay.

Thứ hai: hoá chất trong thớ gỗ

Đây là nhóm nguy hiểm nhất vì không ngửi thấy và không nhìn ra.

Gỗ pallet. Rất nhiều người tận dụng vì rẻ và sẵn. Vấn đề là pallet dùng trong vận chuyển quốc tế phải qua xử lý kiểm dịch, và một phần trong đó là xử lý bằng hoá chất xông hơi. Trên pallet thường có đóng dấu ký hiệu cho biết nó được xử lý bằng cách nào — nhưng dấu đó hay mờ, hay bị cắt mất khi xẻ ra, và phần lớn người tận dụng không kiểm. Pallet xử lý bằng nhiệt thì dùng được; pallet xông hoá chất thì không. Không phân biệt được thì đừng dùng.

Gỗ đã tẩm chống mối mọt. Gỗ xây dựng bán sẵn nhiều loại đã tẩm. Chất chống mối là chất diệt côn trùng, và con ong cũng là côn trùng.

Gỗ xoan. Loại này đáng nói riêng vì nó có tiếng là gỗ tốt, bền, không mối mọt. Nhưng chính cái làm nó không mối mọt là các hoạt chất trong gỗ có tác dụng xua và diệt côn trùng — cây xoan vốn được dùng làm thuốc trừ sâu sinh học. Bền cho cái tủ không có nghĩa là hợp cho cái thùng ong.

Thứ ba: keo và vật liệu ép

Ván ép, ván dăm, ván MDF đều không dùng được cho thùng ong dú, vì ba lý do cộng lại.

Keo dán trong các loại ván này bay hơi chậm và kéo dài, đúng nhóm mùi lạ nói ở trên. Ván ép hút ẩm rất mạnh và khi ẩm thì phồng, tách lớp, mốc từ trong ra — mà mốc trong thùng ong dú gần như không chữa được, thường phải bỏ thùng. Và ván ép cách nhiệt kém hơn gỗ thịt cùng độ dày, nên đàn phải quạt nhiều hơn.

Trường hợp duy nhất tạm chấp nhận là làm nắp che mưa bên ngoài, không tiếp xúc với khoang trong.

Thứ tư: vật liệu không phải gỗ

Nhựa, thùng xốp, ống nhựa, hộp thiếc — đều có người thử, và đều vướng cùng một chỗ: không thở được.

Gỗ hút và nhả ẩm theo độ ẩm trong khoang, giữ cho bên trong không đọng nước. Nhựa và xốp thì không: hơi nước từ đàn ong bốc lên gặp mặt nhựa lạnh là ngưng tụ thành giọt, chảy xuống, và khoang trong ẩm liên tục. Ẩm liên tục dẫn tới mốc, và mốc dẫn tới mất đàn.

Xốp còn thêm một điểm nữa: ong dú gặm được. Đàn sẽ tự khoét và đắp lại theo ý nó, và cái thùng mất hình dạng sau vài tháng.

Vậy dùng gỗ gì

Nguyên tắc gọn: gỗ thịt, khô kỹ, không mùi hắc, không tẩm gì, dày đủ. Trong nước có nhiều loại đạt cả bốn — gỗ mít, gỗ xoài, gỗ cao su đã qua xử lý sạch, gỗ tràm, gỗ thông đã bay mùi. Gỗ cũ tháo từ nhà ra dùng rất tốt nếu chắc chắn nó không từng bị tẩm và không dính sơn dầu.

Người nuôi lâu năm thường dùng luôn loại gỗ sẵn ở vùng mình, và đó là cách hợp lý: gỗ địa phương thì hợp độ ẩm địa phương, ít cong vênh hơn gỗ chở từ vùng khí hậu khác tới.

Một lưu ý về mặt trong: không quét gì vào mặt trong thùng. Không sơn, không dầu bóng, không vecni, kể cả loại quảng cáo là an toàn. Mặt trong để mộc, bào nhẵn vừa phải là đủ — hơi ráp một chút còn giúp đàn bám keo tốt hơn.

Cách thử nhanh khi không chắc

Gặp loại gỗ lạ và không biết có dùng được không thì làm ba việc theo thứ tự này.

Ngửi mặt cắt tươi. Hắc, cay, nồng, thơm mạnh thì loại. Mùi gỗ nhạt hoặc thơm dịu thì qua bước sau.

Hỏi nguồn gốc. Gỗ từ đâu, có phải gỗ xây dựng không, có phải pallet không, có ai tẩm gì chưa. Không truy được nguồn thì đừng dùng cho thùng sản xuất.

Đóng thử một thùng và thử với một đàn phụ, không phải đàn tốt nhất. Theo dõi hai tháng: đàn ở yên, cửa tổ đắp dày lên, có phấn mang về là ổn. Đàn ì ạch hoặc bỏ đi thì đã biết câu trả lời mà không mất đàn quý.