Thùng hai tầng: khi nào đáng làm và ghép thế nào cho khít

Thùng hai tầng là thứ người nuôi ong dú nào cũng nghe tới, và phần lớn người mới muốn làm ngay. Nhưng nó giải quyết đúng một vấn đề, và nếu vấn đề đó chưa xuất hiện thì nó chỉ thêm rắc rối.

Vấn đề nó giải quyết

Tổ ong dú không có bánh tổ phẳng như ong mật. Bọng mật hình quả trứng và ô ấu trùng nằm lẫn trong cùng một khối, gắn vào nhau và gắn vào vách bằng keo.

Hệ quả: trong thùng một khoang, lấy mật nghĩa là mở nguyên cái thùng, chọc từng bọng, và không tránh được việc động vào vùng ấu trùng bên dưới. Mỗi lần như vậy đàn mất cả tuần để gắn lại các mối keo bị vỡ.

Người nuôi một hai đàn để chơi thì một năm lấy mật một lần, chịu được. Người lấy mật thành việc thường xuyên thì mỗi lần lấy là một lần đẩy đàn lùi lại, và cái đó cộng dồn.

Thùng hai tầng tách phần mật lên trên, ngăn với tầng dưới bằng một tấm có lỗ cho ong qua lại. Đàn tích mật lên tầng trên; lấy thì nhấc tầng trên ra. Vùng ấu trùng bên dưới gần như không bị đụng tới.

Cái phải đánh đổi

Một mặt ghép thêm, tức một đường khe nằm ngang giữa hai khoang.

Đây là vị trí khó làm kín nhất trong cả cái thùng, vì nó phải tháo ra lắp vào được nên không dán chết. Và nó nằm đúng chỗ đàn qua lại nhiều nhất, nên đàn sẽ trám keo liên tục.

Ghép ẩu thì thùng hai tầng tệ hơn thùng một khoang đóng cẩn thận — đàn tốn phần lớn sức vào việc vá cái khe đó thay vì đẻ và tích mật. Người nuôi nhìn vào chỉ thấy đàn mãi không lên quân, và thường đổ lỗi cho chỗ đặt.

Khi nào đáng làm

Ba điều kiện, nên có đủ cả ba:

Đã nuôi vài mùa. Đủ để biết đàn của mình lên xuống thế nào trong năm, và đủ tay nghề để ghép khít.

Đàn mạnh đều. Đàn yếu vào thùng hai tầng thì không lên nổi tầng trên, và khoảng trống phía trên thành gánh nặng phải sưởi và phải canh.

Lấy mật là việc thường xuyên. Nếu một năm chỉ lấy một lần thì phần lợi không bù được phần rủi ro thêm.

Thiếu một trong ba thì thùng một khoang đóng cẩn thận vẫn là lựa chọn tốt hơn.

Ghép thế nào cho khít

Gờ, không phải mặt phẳng. Đây là điều quan trọng nhất. Hai tầng không được chỉ là hai cái hộp chồng lên nhau bằng hai mặt phẳng — dù bào phẳng cỡ nào, gỗ cong theo mùa là hở. Phải có gờ: tầng trên thụt xuống lọt vào lòng tầng dưới, hoặc tầng dưới nhô lên ôm lấy tầng trên.

Bào cả hai mặt cùng lúc. Kê hai tầng đúng vị trí rồi bào chung, thay vì bào riêng từng cái rồi mới ghép thử. Cách này cho hai mặt khớp nhau chứ không chỉ phẳng riêng lẻ.

Đánh dấu chiều. Hai tầng chỉ khít ở đúng một cách đặt. Đánh dấu một mặt để lần nào lắp lại cũng đúng chiều — không đánh dấu thì vài lần sau sẽ lắp ngược mà không nhớ.

Kiểm bằng đèn. Lắp hai tầng vào nhau, mang ra chỗ tối, rọi đèn từ ngoài vào và nhìn dọc đường ghép. Chỗ nào lọt sáng là chỗ đó có khe — đàn sẽ tìm ra tất cả trong tuần đầu, phát hiện trước thì rẻ hơn.

Tấm ngăn giữa hai tầng

Đây là chi tiết hay bị làm sai vì người ta đem cách nghĩ của ong mật sang.

Với ong mật có tấm chắn chúa mắt lưới tính toán để ong thợ qua được còn ong chúa thì không. Với ong dú thì không cần thứ đó — chúa ong dú không đi lang thang lên tầng mật như vậy, và đàn tự phân vùng theo cách của nó.

Tấm ngăn ở đây chỉ cần là một tấm gỗ mỏng khoét vài lỗ cho ong qua lại. Lỗ quá nhiều thì mất tác dụng phân vùng; quá ít thì tắc nghẽn. Nhiều người làm vài lỗ tròn cỡ ngón tay rải đều, rồi để đàn tự điều chỉnh bằng keo — nó sẽ bít bớt hoặc mở rộng theo ý nó.

Ba tầng thì sao

Có người làm, nhưng nên biết rõ mình đang làm gì.

Mỗi tầng thêm là một mặt ghép thêm, một khe thêm, và một khối khí thêm phải sưởi. Với đàn ong dú chỉ vài trăm tới vài nghìn con thì ba tầng là quá rộng trừ khi đàn đã rất mạnh qua nhiều năm.

Đàn trung bình cho vào thùng ba tầng sẽ co về tầng dưới và dành phần lớn sức để bít khoảng trống phía trên — đúng cái lỗi "thùng rộng quá" mà người ta hay mắc với thùng một khoang, chỉ là ở dạng khác.

Chuyển đàn đang ở một khoang sang hai tầng

Đừng chuyển. Đây là lỗi hay gặp khi người nuôi vừa đóng xong cái thùng hai tầng và muốn dùng ngay.

Cấu trúc tổ gắn vào vách thùng cũ bằng keo — gỡ ra là vỡ bọng mật và vỡ vùng ấu trùng, đàn mất nhiều tuần dựng lại và có ca bỏ đi.

Cách đúng là chờ đàn chia rồi cho tổ mới vào thùng hai tầng. Đàn con dựng nhà từ đầu trong cái thùng đó, và nó sẽ dùng cả hai tầng theo đúng cách mình muốn.