Cửa tổ ong dú: lỗ khoan, vị trí, và cái ống sáp đàn tự đắp

Cửa tổ là chi tiết nhỏ nhất của cái thùng — một cái lỗ khoan. Nhưng nó là chỗ người mới làm sai nhiều nhất, kể cả kiểu sai tệ nhất: tự tay phá đi công trình phòng thủ của đàn.

Cửa tổ ong dú không phải khe dài như ong mật

Thùng ong mật có cửa là khe dài suốt chiều ngang đáy thùng. Người quen ong mật hay làm theo thói quen đó, và đó là sai lầm đầu tiên.

Ong dú cần một lỗ tròn nhỏ. Lý do nằm ở cách nó giữ nhà: đàn không đủ quân để canh một mặt cắt dài, nhưng thừa sức canh một lỗ nhỏ có lính đứng trong.

Và quan trọng hơn: đàn sẽ đắp thêm một ống bằng sáp trộn keo nhô ra ngoài miệng lỗ. Cái ống đó chỉ làm được trên một lỗ tròn, không làm được trên một khe dài.

Cái ống sáp — đừng cạy

Đây là chỗ phải nói rõ vì nó xảy ra thường xuyên.

Người mới mở thùng ra hoặc nhìn kỹ cửa tổ, thấy một cục sáp nâu sẫm nhô ra, nhìn như rác bám vào thùng — và cạy đi cho sạch.

Cạy xong là mở toang cửa nhà cho kiến. Cái ống đó là công trình phòng thủ của cả đàn: hẹp vừa đủ một hai con qua lọt, lúc nào cũng có lính đứng bên trong, và chiều tối thì đàn bịt kín lại, sáng ra mở.

Đàn sẽ đắp lại — nhưng đó là mấy ngày công của nó, và trong mấy ngày đó thì nhà hở.

Ống sáp còn là dấu hiệu đọc được: dày dặn, gọn, được sửa mỗi ngày nghĩa là đàn ổn định và đủ sức. Nham nhở hoặc chưa có nghĩa là đàn mới tách hoặc đang yếu.

Lỗ khoan cỡ nào

Câu trả lời đơn giản nhất và cũng chắc nhất: khoan bằng cỡ lỗ của thùng đàn đang ở.

Vì kích thước con ong khác nhau giữa các loài, và nước ta có khá nhiều loài ong dú phân bố theo vùng. Một con số chung không áp được cho mọi nơi — trong khi cái thùng đàn đang ở thì đã được chính đàn đó chấp nhận.

Không có thùng cũ để đo thì hỏi người bán tổ giống. Họ biết loài họ nuôi cần lỗ cỡ nào.

Và điều đáng yên tâm: đàn tự điều chỉnh. Lỗ hơi to thì nó bóp bớt bằng keo; hơi nhỏ thì nó khoét rộng ra một chút. Chỉ cần đừng lệch quá xa.

Lỗ quá to thì đàn phải tốn keo và tốn công bóp lại, và trong thời gian đó nhà hở. Lỗ quá nhỏ thì tắc nghẽn vào giờ ong về đông, và đàn phải khoét — cũng là việc thêm.

Đặt lỗ ở đâu

Lệch về một bên, không đặt chính giữa. Lý do thực dụng: cửa lệch thì khi mở nắp hoặc thao tác, phần lớn hoạt động của đàn không bị chắn ngang.

Cao hơn đáy một chút, không sát đáy. Đây là chi tiết quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Nước mưa tạt vào và mảnh vụn trong thùng đều dồn xuống đáy; cửa nằm ngay đó thì đàn phải dọn suốt, và gặp mưa lớn thì nước vào thẳng.

Trên mặt trước, không trên nắp. Cửa trên nắp thì mỗi lần mở nắp là phá luôn cả cửa tổ.

Hướng cửa tổ

Quy tắc chung nhiều người dùng: quay về hướng đông hoặc đông nam — đón nắng sớm giúp đàn khởi động, tránh nắng chiều, tránh gió mùa thổi thẳng vào.

Nhưng đừng cứng nhắc khi nó mâu thuẫn với các yếu tố khác. Thứ tự ưu tiên là khô và mát trước, hướng sau. Một cửa tổ quay hướng đông nhưng nằm sát mặt mương thì tệ hơn cửa tổ quay hướng bắc đặt trên tường khô ráo.

Ba điều nên tránh bất kể hướng: cửa tổ quay thẳng vào lối đi của người; quay vào chỗ phơi quần áo; và quay sang phần đất nhà hàng xóm. Cái cuối không phải vì ong gây hại — ong dú không đốt được — mà vì nó tránh được những cuộc trò chuyện không cần thiết.

Vì sao không khoan thêm lỗ thông gió

Nghe rất hợp lý — thùng kín thì cần thoáng. Nhưng ong dú tự điều tiết bằng cách bít và mở cửa tổ, nó không cần ai giúp.

Lỗ thông gió với đàn là một khe hở phải trám. Nó sẽ trám lại bằng keo — tức là mình tạo ra việc cho nó rồi trả tiền cho cái lỗ đó. Và trong thời gian chưa trám xong thì đó là một đường thêm cho kiến và cho hơi ẩm.

Thùng nóng thì giải quyết bằng bóng râm và bề dày vách, không phải bằng lỗ.

Khi nào cần can thiệp vào cửa tổ

Hiếm, nhưng có.

Khi chở đàn đi — bịt cửa lúc ong đã về hết, bằng lưới hoặc vải màn chứ không bịt kín bằng băng keo. Đàn cần thở khi bị nhốt trong xe nóng.

Khi vườn bên cạnh phun thuốc — đóng cửa tổ trong buổi đó và mở ra hôm sau. Đây là cách duy nhất hiệu quả để giữ đàn qua đợt phun, và nó chỉ tốn một lời nhờ chủ vườn nhắn trước.

Ngoài hai việc đó thì để yên. Cửa tổ là phần đàn tự quản lý tốt hơn mình nhiều.