Nuôi để ngắm, để lấy mật hay để nhân đàn: mỗi mục đích một kiểu thùng

Phần lớn người mới đóng thùng theo một bản vẽ tìm được, rồi vài năm sau mới nhận ra cái thùng đó không hợp với thứ mình thật sự muốn làm. Lúc đó thì đổi rất phiền, vì chuyển đàn sang thùng khác là việc nặng và đàn phải dựng lại từ đầu.

Nên đáng bỏ ra mười phút trước khi cưa để trả lời một câu: nuôi cái này để làm gì.

Nuôi để ngắm

Đây là mục đích phổ biến nhất ở nhà phố và ít được thừa nhận nhất — nhiều người nói là nuôi lấy mật nhưng thật ra thích nhất là buổi sáng ra nhìn ong ra vào.

Thùng cho mục đích này ưu tiên chỗ đặt đẹp và cửa tổ nhìn rõ, không ưu tiên sản lượng. Một khoang là đủ. Đặt ngang tầm mắt hoặc thấp hơn chút để nhìn được cửa tổ mà không phải kiễng chân. Mặt trước có thể làm đẹp tuỳ ý — sơn ngoài, chạm khắc, gắn mái ngói nhỏ — miễn không đụng vào mặt trong.

Về cửa kính để nhìn vào trong: đây là thứ ai cũng muốn và hầu như luôn thất vọng. Đàn sẽ trám keo kín mặt kính trong vài tuần vì nó không muốn nhà có ánh sáng, và trong lúc trám thì nó tốn quân. Muốn có thùng ngắm được thì làm một thùng riêng cho việc đó với một đàn phụ, đừng làm trên thùng chính.

Nuôi để lấy mật đều

Đây là mục đích duy nhất thật sự cần thùng chia tầng, và cũng là mục đích mà thùng một khoang gây khó chịu nhất.

Vấn đề nằm ở cấu trúc tổ ong dú: bọng mật và vùng ấu trùng nằm lẫn trong cùng một khối, gắn vào nhau và gắn vào vách bằng keo. Lấy mật trong thùng một khoang nghĩa là mở nguyên cái thùng, chọc từng bọng, và không tránh được việc động vào vùng ấu trùng. Mỗi lần như vậy đàn mất cả tuần để sửa lại.

Thùng hai tầng giải quyết đúng chỗ đó: tầng trên dành cho mật, ngăn với tầng dưới bằng một tấm có lỗ cho ong qua lại. Đàn tích mật lên trên, và lấy thì chỉ nhấc tầng trên ra. Vùng ấu trùng bên dưới gần như không bị đụng tới.

Cái phải đánh đổi là thêm một mặt ghép, tức thêm một đường khe phải làm cho khít. Thùng hai tầng ghép ẩu tệ hơn thùng một khoang đóng cẩn thận, vì cái khe đó nằm đúng giữa hai khoang và đàn phải trám liên tục. Ai chưa đóng khít được một khoang thì đừng làm hai tầng.

Nuôi để nhân đàn, bán tổ giống

Với nhiều người nuôi ong dú ở quy mô vài chục thùng, tổ giống mới là nguồn thu chính chứ không phải mật. Mục đích này lại cần một thiết kế khác hẳn hai cái trên.

Thứ cần ở đây là mở ra và chia được mà ít phá nhất. Hai hướng thường dùng: thùng có vách ngăn giữa tháo được, để khi chia thì tách đôi theo đường có sẵn thay vì cắt bừa vào khối tổ; hoặc thùng nhiều khoang nhỏ ghép lại, tách ra thành hai thùng độc lập.

Ưu tiên thứ hai là đồng bộ kích thước. Người nhân đàn cần các thùng giống hệt nhau để nắp và tầng lắp lẫn được giữa các thùng. Nghe là chuyện nhỏ nhưng khi có ba chục thùng thì nó là khác biệt giữa làm việc trôi chảy và loay hoay tìm đúng nắp.

Và cần dự trữ thùng trống. Đàn chia không báo trước; không có thùng sẵn thì hoặc mất tổ mới hoặc phải nhét tạm vào thứ gì đó không hợp.

Nuôi để lấy keo

Ít người đặt mục đích này ngay từ đầu, nhưng với ong dú thì keo là sản phẩm giá trị cao, nên có người làm.

Nguyên tắc ở đây ngược với mọi thứ nói ở trên: thay vì làm thùng thật khít, người ta tạo ra chỗ cho đàn đắp keo — một khe hoặc một khay có rãnh đặt ở vị trí đàn hay trám, rồi thu phần keo đó mà không phá tổ.

Phải nói rõ: đây là hướng của người đã nuôi vững, không phải cho người mới. Đàn nào cũng làm keo, nhưng lượng thừa để thu thì chỉ có ở đàn mạnh, và cố lấy keo của đàn trung bình là làm nó yếu đi.

Nếu chưa biết mình muốn gì

Trường hợp này rất phổ biến và không có gì đáng ngại. Làm một khoang, lòng quanh bốn lít, vách dày, nắp có gờ khít. Nuôi trọn một năm.

Sau một năm thì tự biết: người thấy mình cứ ra ngắm mỗi sáng và chẳng mấy khi nghĩ tới mật, người thấy tiếc mấy bọng mật đầy mà ngại mở thùng, người thấy đàn chia mà không có chỗ chứa. Ba cảm giác đó chính là ba câu trả lời, và nó đáng tin hơn mọi dự tính từ trước.

Thùng một khoang đầu tiên không bỏ đi đâu cả — nó thành thùng nuôi đàn phụ, thùng dự trữ khi đàn chia, hoặc thùng để ngắm.