Thùng mốc, thùng nứt, thùng kiến: sửa được tới đâu và khi nào nên bỏ

Thùng nuôi ong dú là đồ gỗ để ngoài trời quanh năm, nên nó hỏng. Câu hỏi thật không phải làm sao để nó không hỏng, mà là hỏng kiểu nào thì sửa, kiểu nào thì bỏ.

Xếp theo mức độ cứu được, từ dễ tới gần như không cứu nổi.

Nứt và hở khe: dễ nhất

Gỗ co giãn theo mùa, và sau một hai năm thì mối ghép nào cũng hở ít nhiều. Đây là hỏng hóc lành tính nhất vì đàn ong tự xử lý được — nó trám keo vào, và thường trám kỹ hơn cả người làm.

Chỉ cần can thiệp khi khe đủ rộng để kiến chui lọt, hoặc khi thấy đàn tốn quá nhiều công vào việc trám. Cách sửa với thùng đang có đàn: vá từ bên ngoài, không mở thùng. Một nẹp gỗ mỏng đóng đè lên đường khe, hoặc một lớp sáp ong miết vào từ ngoài. Đừng dùng keo silicon hay keo công nghiệp — mùi của chúng ở ngay cạnh khoang ong suốt nhiều tháng.

Thùng trống thì dễ hơn nhiều: tháo ra ghép lại cho khít, hoặc chêm nẹp gỗ vào khe rồi bào phẳng.

Kiến: cứu được nhưng phải nhanh

Kiến vào thùng không phải lỗi của cái thùng, mà là ba thứ cộng lại: đàn đang yếu, thùng có khe, và có đường kiến đi ngang qua chỗ đặt.

Thấy kiến đi vào thùng thì việc đầu tiên không phải diệt kiến. Là xem đàn còn mạnh không. Đàn khoẻ thì tự đuổi được và chỉ cần cắt đường kiến ở bên ngoài. Đàn đã yếu tới mức kiến vào được bọng mật thì việc cắt đường kiến chỉ là bước một.

Cắt đường kiến theo thứ tự này: tìm ra đường kiến đi từ đâu tới; dọn cái cầu nối — cành cây chạm thùng, dây leo, mảng bụi bám ở chân kệ; rồi làm gián đoạn vật lý ở chân kê, bằng bát nước chứ không bằng mỡ bôi. Mỡ khô sau mấy cơn mưa và bụi bám lại thành cầu, đây là chỗ nhiều người tưởng đã xử lý xong.

Tuyệt đối không xịt thuốc diệt kiến quanh thùng. Thuốc diệt kiến diệt cả ong.

Mốc: gần như không chữa

Đây là thứ cần nói kỹ nhất vì nó là hỏng hóc nặng nhất và cũng bị đánh giá thấp nhất.

Mốc trong thùng ong dú không phải lớp bám trên bề mặt lau đi là hết. Sợi nấm ăn vào thớ gỗ, và chỉ cần khoang thùng ẩm lại là nó mọc ra. Lau, cạo, phơi nắng, rửa nước muối — tất cả đều làm sạch được bề mặt và không giải quyết được phần trong thớ.

Thực tế thì thùng đã mốc nặng, dù có phơi khô rồi cho đàn mới vào, hay mốc lại trong mùa mưa sau. Nên với thùng mốc ăn sâu thì cách xử lý đúng và rẻ nhất là bỏ thùng, chứ không phải tiếc công đóng.

Mốc nhẹ mới chớm ở một góc thì còn cứu được: cạo hết phần mốc kể cả phần gỗ bên dưới cho tới lớp gỗ sạch, phơi thật khô nhiều ngày, rồi theo dõi mùa mưa đầu tiên. Còn mốc lan thành mảng, gỗ đã đổi màu và mềm khi ấn móng tay vào thì thôi.

Quan trọng hơn cả chữa là hiểu vì sao mốc, vì không sửa nguyên nhân thì thùng mới cũng mốc. Ba nguyên nhân: chỗ đặt ẩm (sát mương, nền trũng, dưới chỗ mái nhỏ giọt); nắp không khít nên nước mưa tạt vào; hoặc vật liệu sai — ván ép và thùng nhựa gần như luôn dẫn tới ẩm đọng.

Việc bảo dưỡng nên làm định kỳ

Ít hơn người ta tưởng, vì nguyên tắc lớn nhất của nghề này vẫn là càng ít động vào càng tốt.

Mỗi vài tháng, không mở thùng, làm ba việc: nhìn quanh chân kê xem có đường kiến mới không; sờ mặt ngoài thùng xem có chỗ nào ẩm dai dẳng không; và nhìn nắp xem còn đậy khít không, có khe sáng nào mới xuất hiện không.

Trước mùa mưa thì thêm một việc: kiểm mái che. Phần lớn ca mốc bắt đầu từ một chỗ dột nhỏ mà chủ không biết, và nó chỉ lộ ra sau cả tháng mưa.

Việc không nên làm định kỳ: mở thùng ra vệ sinh bên trong. Bên trong là nhà của đàn, nó tự dọn. Mở ra lau chùi là phá các mối keo, và tự tay tạo ra đúng cái độ ẩm mà mình đang muốn tránh.

Khi nào thay thùng cho một đàn đang khoẻ

Câu trả lời ngắn: càng ít càng tốt, và chỉ khi thùng cũ thật sự không dùng được nữa.

Chuyển đàn sang thùng mới là việc nặng — vùng ấu trùng và các bọng mật đều gắn vào vách thùng cũ bằng keo, gỡ ra thì vỡ. Đàn mất nhiều tuần để dựng lại, và có ca đàn bỏ đi sau khi bị chuyển.

Nên thay khi: thùng mốc lan, mối ăn vách, gỗ mục ấn vào thấy mềm, hoặc thùng vỡ vì tai nạn. Không nên thay chỉ vì thùng cũ xấu, vì đã đóng được thùng mới đẹp hơn, hoặc vì muốn đổi sang kiểu hai tầng.

Làm thì làm vào đầu mùa hoa, khi đàn đang sung và còn cả mùa dài phía trước để dựng lại — đừng làm giữa mùa mưa hay lúc vùng đang hết hoa.