Sơn, dầu và những thứ quét lên thùng ong: cái gì được, cái gì không

Gỗ để ngoài trời quanh năm thì ai cũng muốn bảo vệ nó — sơn, dầu, vecni, thứ gì đó cho bền.

Nhưng thùng ong có một ranh giới tuyệt đối mà đồ gỗ thường không có: mặt trong và mặt ngoài là hai thế giới khác nhau, và nhầm lẫn giữa hai bên là lỗi không sửa được bằng cách lau chùi.

Mặt trong: không quét gì cả

Đây là quy tắc không có ngoại lệ, và lý do thì rõ ràng.

Mùi. Ong dú định vị và nhận nhà bằng mùi. Một khoang gỗ nồng mùi lạ thì với nó không phải cái hốc an toàn mà là chỗ có gì đó đang xảy ra. Đàn phản ứng bằng cách trám dày lên để cách ly — tốn rất nhiều quân và keo — hoặc bỏ đi mà không báo trước.

Và mùi sơn hay vecni ở ngay trong nhà nó, suốt nhiều tháng. Khác hẳn mùi ở mặt ngoài.

Bề mặt. Mặt trong nên để ráp vừa phải, vì keo của đàn bám tốt hơn trên mặt ráp. Sơn hay đánh bóng làm mặt trơn — các mối gắn yếu, và mở thùng một cái là vỡ nhiều hơn.

Thở. Gỗ hút và nhả ẩm theo độ ẩm trong khoang, giữ cho bên trong không đọng nước. Một lớp sơn bịt kín bề mặt thì mất đi chức năng đó — và thùng thành gần giống thùng nhựa, thứ mà ai cũng biết là không dùng được.

Nên với mặt trong: để mộc, bào vừa phải, hết.

Mặt ngoài: được, nhưng chọn cho đúng

Mặt ngoài thì khác — nó không tiếp xúc với khoang tổ, nên bảo vệ được.

Dầu thực vật khô mặt là lựa chọn phổ biến và hợp lý. Nó ngấm vào thớ gỗ, chống nước ở mức vừa phải, và không bịt kín bề mặt — gỗ vẫn thở được. Mùi nhạt và bay nhanh.

Sơn dầu bóng, vecni thì nên tránh dù là mặt ngoài. Chúng tạo một lớp màng kín — và khi lớp màng đó nứt theo thời gian thì nước lọt vào giữa màng và gỗ rồi không thoát ra được. Gỗ mục từ bên dưới lớp sơn, và nhìn từ ngoài không thấy.

Sơn nước ngoài trời thì tuỳ loại, và cần cân nhắc cùng lý do trên. Nếu dùng thì chọn loại không tạo màng quá kín, và chỉ quét mặt ngoài của bốn vách và mái — không quét mép miệng thùng, vì chỗ đó tiếp giáp với nắp và với khoang trong.

Ranh giới cụ thể: quét tới đâu

Đây là chỗ hay làm ẩu vì tiện tay.

Quét được: bốn mặt ngoài của vách, mặt trên của nắp, mái che.

Không quét: toàn bộ mặt trong, mép miệng thùng, mặt dưới nắp, gờ nắp, và đáy trong.

Đặc biệt chú ý mép miệng thùng và gờ nắp — hai chỗ này nằm ở ranh giới, dễ bị quét lem khi làm mặt ngoài, và chúng tiếp xúc trực tiếp với chỗ đàn trám keo.

Cách làm gọn: quét khi thùng đã ghép xong nhưng trước khi lắp nắp, và lấy giẻ lau ngay phần lem vào mép.

Cái không cần quét gì

Nói cho công bằng: rất nhiều thùng ong dú không quét gì cả và vẫn bền nhiều năm.

Thứ quyết định tuổi thọ thùng nhiều hơn lớp phủ là chỗ đặt và mái che. Thùng gỗ thịt dày, đặt chỗ khô có mái che tử tế thì dùng được rất lâu mà không cần quét gì. Thùng mỏng đặt chỗ hắt mưa thì quét gì cũng chỉ kéo dài thêm một chút.

Nên nếu phải chọn giữa bỏ công quét sơn và bỏ công làm mái che tử tế thì chọn cái mái.

Chống mối: không quét, mà kê

Đây là chỗ nguy hiểm nhất trong cả chủ đề này.

Gỗ để ngoài trời thì lo mối, và phản xạ tự nhiên là tẩm chống mối. Nhưng mọi chất chống mối đều là chất diệt côn trùng — và con ong cũng là côn trùng.

Cách chống mối đúng cho thùng ong là xử lý bằng vị trí: kê thùng lên khỏi mặt đất, đặt chỗ thoáng, không để cành lá chạm thùng, và kiểm chân kê định kỳ.

Thùng bị mối thì bỏ, đừng cứu bằng hoá chất — và kiểm luôn cả kệ và các thùng bên cạnh.

Nếu đã lỡ quét vào mặt trong

Chưa cho ong vào thì bào bỏ lớp đó tới khi lộ gỗ mộc, rồi để thoáng vài ngày tới một tuần cho hết mùi. Kiểm bằng cách ghé mũi vào lòng thùng — còn ngửi thấy thì chờ thêm.

Đã có đàn ở rồi thì đừng động vào. Cạo mặt trong khi đàn đang ở nghĩa là phá các mối keo gắn cả cấu trúc tổ vào vách. Để yên, và nếu đàn có vẻ không ổn thì chờ nó chia rồi cho tổ mới vào thùng khác.