Gỗ tươi hay gỗ đã khô — vì sao thùng mới đóng hay nứt

Thùng đóng xong nhìn rất đẹp — khít, phẳng, không một khe hở. Vài tháng sau thì nứt toác, hở khe, nắp cong không đậy khít nữa.

Gần như luôn là cùng một nguyên nhân, và nó nằm ở trước lúc đóng chứ không ở tay nghề.

Gỗ co lại khi khô, và nó co không đều

Gỗ mới xẻ còn ngậm nhiều nước. Để một thời gian thì nước bay ra và gỗ co lại — nhưng co theo chiều ngang thớ nhiều hơn hẳn theo chiều dọc thớ.

Đóng thùng bằng gỗ còn tươi nghĩa là đóng một cái hộp mà mấy tấm ván sẽ đổi kích thước sau khi nó đã bị bắt chặt vào nhau. Tấm nào cũng muốn co, nhưng đinh vít giữ lại không cho co — nên nó giải toả bằng cách nứt.

Đó là lý do vết nứt thường xuất hiện ở giữa tấm ván hoặc ngay cạnh hàng đinh, chứ không ở mối ghép.

Hậu quả cho đàn

Không chỉ là chuyện xấu mã. Thùng nứt và hở kéo theo ba việc:

Khe hở thành đường cho kiến. Đây là hậu quả hay gặp nhất và cũng tệ nhất với đàn mới.

Đàn phải trét keo để vá. Chúng làm được, nhưng đó là sức lẽ ra dùng để nuôi lứa. Thùng càng hở thì chúng càng phải vá.

Nắp cong thì không đậy kín. Mưa hắt vào, và ẩm bên trong là thứ hại đàn nhanh hơn cả nóng.

Nhận ra gỗ còn tươi

Không cần dụng cụ, ba dấu hiệu là đủ:

Nặng bất thường so với kích thước. Nước chiếm phần lớn khối lượng đó. Cầm hai tấm cùng cỡ mà một tấm nặng hơn rõ rệt thì tấm đó còn ẩm.

Mặt cắt đầu ván còn ẩm hoặc mát tay. Sờ vào đầu ván — chỗ thấy vân thớ tròn — nếu mát lạnh và hơi ẩm thì gỗ chưa khô.

Bào ra thấy phoi dẻo, không giòn. Gỗ khô cho phoi giòn và gãy vụn; gỗ tươi cho phoi cuộn lại dẻo.

Và một dấu hiệu ngược, tốt: đầu ván đã có vết nứt chân chim nhỏ. Nghe như hỏng nhưng thật ra là dấu hiệu gỗ đã khô và đã co xong phần lớn — nứt ở đầu ván thì cắt bỏ đoạn đó là được.

Hong gỗ trước khi đóng

Cách làm không phức tạp, chỉ cần thời gian và làm đúng:

Xếp có kê thanh ngang giữa các lớp. Không chồng ván sát nhau — phải có khe cho không khí đi qua cả hai mặt. Ván chồng sát thì mặt trong không khô, còn dễ mốc.

Để chỗ râm, thoáng gió, tránh nắng chiếu thẳng. Phơi nắng gắt thì mặt ngoài khô nhanh hơn ruột, và chênh lệch đó lại làm nứt — đúng cái mình đang muốn tránh.

Che mưa. Ướt lại rồi khô lại nhiều lần thì tệ hơn là để khô từ từ một mạch.

Kê cao khỏi mặt đất. Hơi ẩm bốc lên từ nền làm lớp dưới cùng không bao giờ khô.

Bao lâu thì đủ phụ thuộc loại gỗ, độ dày và thời tiết — nên thay vì đếm ngày, cứ cầm lên so cân nặng theo thời gian: khi nó không nhẹ đi nữa thì đã tới mức ổn định với môi trường quanh đó.

Nếu buộc phải dùng gỗ chưa thật khô

Có lúc không chờ được. Ba cách giảm thiệt hại:

Dùng ván hẹp thay vì ván rộng. Ván càng rộng thì tổng mức co càng lớn, nên nứt càng dễ. Ghép hai ba tấm hẹp lại chịu co tốt hơn một tấm rộng.

Đừng bắt vít quá dày và quá chặt. Giữ càng cứng thì gỗ càng phải nứt để co. Để nó có chút chỗ xê dịch.

Đóng xong để ngoài trời một thời gian trước khi thả đàn vào. Việc này dù sao cũng phải làm để bay mùi gỗ tươi — và nó cho thùng co xong phần lớn trước khi có ong bên trong. Nứt lúc thùng còn trống thì trám lại được; nứt khi đã có đàn thì phiền hơn nhiều.